विज्ञानमा महिला तथा युवतीहरुको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाइँदै, समान सहभागितामा जोड

सिन्धुली, माघ २८ (फेब्रुअरी ११) — आज विश्वभर विज्ञानमा महिला तथा केटीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस विविध कार्यक्रमका साथ नेपालमा पनि मनाइँदैछ। संयुक्त राष्ट्र महासभाले सन् २०१५ मा पारित प्रस्तावअनुसार हरेक वर्ष फेब्रुअरी ११ लाई यो दिवसका रूपमा घोषणा गरिएको हो, र सन् २०१६ देखि औपचारिक रूपमा विश्वव्यापी रूपमा मनाउन थालिएको हो।

दिवसको अवसरमा सर्लाही महोत्तरी धनुषा रामेछाप  सिन्धुलीमाढीका  विद्यालय तथा क्याम्पसहरूमा अन्तरक्रिया, गोष्ठी र वक्तृत्वकला कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो। कार्यक्रममा विद्यार्थीहरूलाई विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित क्षेत्रमा केटीहरूको भूमिका र सम्भावनाबारे जानकारी गराइएको थियो। वक्ताहरूले विज्ञान क्षेत्रमा अझै पनि महिलाको सहभागिता अपेक्षाकृत कम रहेको उल्लेख गर्दै लैङ्गिक समानताको आवश्यकता औँल्याएका थिए।

यस दिवसको मुख्य उद्देश्य विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित क्षेत्रमा महिला तथा केटीहरूको समान पहुँच, समान अवसर र सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। विश्वका धेरै देशहरूमा अझै पनि STEM क्षेत्रमा महिलाको प्रतिनिधित्व पुरुषको तुलनामा उल्लेख्य रूपमा कम छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका विभिन्न प्रतिवेदनअनुसार विश्वभरका अनुसन्धानकर्तामध्ये करिब एक तिहाइ मात्र महिला छन्। यसले विज्ञान क्षेत्रमा विद्यमान लैङ्गिक असमानतालाई उजागर गर्दछ।

दिगो विकास लक्ष्य अन्तर्गत लैङ्गिक समानता र गुणस्तरीय शिक्षा हासिल गर्न विज्ञानमा महिला सहभागिता अपरिहार्य मानिएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार विज्ञान र प्रविधिमा विविधता बढ्दा अनुसन्धानको गुणस्तर, नवप्रवर्तन र समस्या समाधान क्षमता अझ सुदृढ हुन्छ। महिलाको अनुभव, दृष्टिकोण र नेतृत्वले स्वास्थ्य, वातावरण, ऊर्जा, कृषि र सूचना प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

यस वर्षको दिवसले विशेषगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सामाजिक विज्ञान, विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ गणित र वित्तीय पहुँचबीच समन्वय गरी महिला तथा केटीहरूको समावेशी भविष्य निर्माण गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। प्रविधि र डिजिटल रूपान्तरण तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको वर्तमान सन्दर्भमा महिलाको सहभागिता सुनिश्चित नगरे समावेशी विकास सम्भव नहुनेमा जोड दिइएको छ।

विश्वका विभिन्न देशहरूमा आज सम्मेलन, प्यानल छलफल, प्रेरणादायी भाषण, विज्ञान प्रदर्शनी र अनलाइन वेबिनारहरू आयोजना भइरहेका छन्।, संयुक्त राष्ट्रसंघ तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले महिला वैज्ञानिकहरूको योगदानलाई सम्मान गर्दै STEM क्षेत्रमा लैङ्गिक विभेद घटाउन नीति निर्माणमा जोड दिएका छन्।

नेपालमा पनि आज यो दिवस विभिन्न कार्यक्रममार्फत मनाइएको छ। काठमाडौँका विश्वविद्यालय, कलेज, अनुसन्धान संस्था तथा गैरसरकारी संगठनहरूले छात्राहरूलाई लक्षित गर्दै करियरसम्बन्धी परामर्श, कार्यशाला, अन्तर्क्रिया र सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्। विशेष गरी ग्रामीण तथा पिछडिएका क्षेत्रका केटीहरूलाई विज्ञान शिक्षा र प्रविधि सम्बन्धी अवसरबारे जानकारी गराउने प्रयासहरू भइरहेको छ।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा विज्ञान शिक्षा क्षेत्रमा महिला सहभागिता क्रमशः बढ्दो देखिए पनि इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, उच्चस्तरीय अनुसन्धान तथा प्राविधिक नेतृत्व तहमा महिलाको उपस्थिति अझै सीमित छ। सामाजिक मान्यता, प्रारम्भिक शिक्षामा अवसरको असमानता, परिवारिक दायित्व र करियर विकासका क्रममा देखिने पूर्वाग्रह जस्ता कारणले धेरै महिलाहरू क्षेत्रमा निरन्तरता दिन संघर्षरत छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार समस्या समाधानका लागि लैङ्गिक–संवेदनशील शिक्षा नीति, छात्रवृत्ति कार्यक्रम, सुरक्षित र समावेशी कार्यस्थल, तथा अनुसन्धानमा समान अनुदान पहुँच आवश्यक छ। विद्यालय तहदेखि नै केटीहरूलाई विज्ञानप्रति आकर्षित गर्न प्रयोगात्मक शिक्षा, महिला रोल–मोडेलको परिचय र परामर्श कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिवले यस अवसरमा जारी सन्देशमा विज्ञानमा महिलाको समान भागीदारी नवप्रवर्तन र विश्वव्यापी प्रगतिका लागि अपरिहार्य रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार “हरेक केटीले वैज्ञानिक बन्ने सपना देख्न र त्यसलाई साकार पार्ने अवसर पाउनुपर्छ।”

समग्रमा, विज्ञानमा महिला तथा केटीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस केवल एक औपचारिक उत्सव होइन, यो लैङ्गिक समानता, समावेशी विकास र वैज्ञानिक प्रगतिप्रति प्रतिबद्धता जनाउने विश्वव्यापी अभियान हो। विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणितक्षेत्रमा महिला सहभागिता वृद्धि गर्नु भनेको केवल रोजगारीको अवसर विस्तार गर्नु मात्र होइन, समाजको समग्र सिर्जनशील क्षमता र दिगो भविष्यलाई सुदृढ बनाउनु पनि हो।

आजको दिवसले विश्वलाई स्मरण गराएको छ— विज्ञान तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब त्यसमा सबैको समान सहभागिता सुनिश्चित हुन्छ।